Chiến thuật Pick and Roll có lẽ là bài phối hợp hai người cơ bản và phổ biến nhất trong bóng rổ, từ sân chơi NBA triệu đô cho đến những sân xi măng phủi bụi ở Việt Nam. Đây là thứ vũ khí mà bất kỳ đội bóng nào, dù chuyên nghiệp hay nghiệp dư, đều phải có trong cẩm nang chiến thuật của mình. Nhưng để thực sự hiểu và vận hành nó một cách trơn tru, bạn cần biết cách đọc vị hàng phòng ngự, hiểu được các mismatch và đưa ra quyết định trong tích tắc. Đây không chỉ là một bài chạy, nó là một cuộc đối thoại không lời giữa người cầm bóng và người yểm trợ.
Pick and Roll: Hơn Cả Một Bài Chạy Chiến Thuật
Nhiều người mới chơi nghĩ rằng Pick and Roll (P&R) chỉ đơn giản là một người to con chạy lên che cho một người nhỏ con đi bóng. Về cơ bản thì đúng, nhưng đó chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Sự biến ảo và hiệu quả của nó nằm ở những gì xảy ra sau cái yểm trợ đó.
Nền tảng “hai người”: Sự đơn giản chết người
Hãy nói về cơ bản trước. Point Guard (PG), người cầm bóng, sẽ phối hợp với một Big Man (PF/C). Big Man sẽ di chuyển lên vị trí hậu vệ đối phương đang kèm PG và đứng yên, tạo thành một “bức tường” (screen/pick). PG sẽ tận dụng bức tường đó để đột phá vào trong. Đơn giản phải không? Nhưng chính sự đơn giản này lại buộc hàng thủ phải đưa ra một lựa chọn.
Tại sao nó lại hiệu quả đến vậy?
Vấn đề nằm ở chỗ, P&R tạo ra lợi thế quân số tạm thời. Chỉ với một hành động yểm trợ, nó buộc hai hậu vệ đối phương phải đối phó với một tình huống 2-chọi-1 trong vài giây ngắn ngủi. Hậu vệ kèm PG sẽ bị cản lại, còn hậu vệ kèm Big Man phải quyết định: lao ra giúp đồng đội chặn PG, hay ở lại kèm Big Man đang chuẩn bị lăn vào rổ (roll)? Bất kỳ lựa chọn nào cũng sẽ để lại một khoảng trống chết người.
Từ John Stockton đến Stephen Curry: Sự tiến hóa của P&R
Cặp đôi huyền thoại John Stockton và Karl Malone của Utah Jazz đã biến P&R thành một nghệ thuật. Nhưng thời của họ, nó chủ yếu để Malone nhận bóng ở khu vực cấm địa. Ngày nay, với những tay ném như Stephen Curry và những người làm bóng như Draymond Green, P&R trở nên nguy hiểm hơn bao giờ hết. Hàng thủ không chỉ lo Curry đột phá, mà còn phải sợ anh ta ném 3 điểm ngay sau cái screen. Điều này kéo dãn hàng phòng ngự ra tận vạch 3 điểm, tạo ra vô số khoảng trống bên trong.
“Đọc Vị” Hàng Thủ: Chìa Khóa Thực Thi P&R Hoàn Hảo
Thực hiện P&R không khó, nhưng để nó hiệu quả, người cầm bóng phải đọc được ý đồ của hàng thủ và phản ứng ngay lập tức. Đây là lúc trận đấu trí tuệ bắt đầu.
Gặp “Hedge/Show”: Xử lý khi Big Man lao ra
Đây là cách phòng ngự phổ biến. Khi PG thoát khỏi cái screen, Big Man của đối phương sẽ lao lên cao (“hedge” hoặc “show”) để làm chậm PG lại, cho hậu vệ của họ có thời gian hồi phục vị trí.
- Cách phá giải: PG phải giữ bóng chắc, lùi lại một chút hoặc chuyền bóng nhanh cho Big Man của mình đang lăn vào rổ. Lúc này, Big Man của bạn sẽ ở trong tình huống 4-chọi-3 với rổ ngay trước mặt. Một đường chuyền “pocket pass” (chuyền đập đất qua khe hở) là lựa chọn hoàn hảo.
Gặp “Drop Coverage”: Khoảng trống trời cho
Với cách phòng ngự này, Big Man đối phương sẽ lùi sâu về khu vực hình thang (“drop”) để bảo vệ rổ, bỏ mặc khuỷu trên (mid-range). Họ chấp nhận để PG có khoảng trống ném rổ tầm trung.
- Cách phá giải: Đây là món quà cho những PG có kỹ năng ném pull-up jumper tốt như Chris Paul hay Kevin Durant. Thoát khỏi screen, thấy Big Man đối phương lùi sâu, cứ tự tin mà ném. Nếu hàng thủ co vào quá sớm, một cú “floater” (ném rổ cầu vồng) cũng là một giải pháp cực kỳ hiệu quả.
Gặp “Switch”: Khi mismatch là mục tiêu
Cách phòng ngự hiện đại và phổ biến nhất ở NBA. Thay vì cố gắng vượt qua screen, hai hậu vệ sẽ đổi người kèm cho nhau (“switch”). Kết quả là Big Man đối phương sẽ kèm PG của bạn, và hậu vệ nhỏ con của họ sẽ phải kèm Big Man của bạn.
- Cách phá giải: Đây chính là mục tiêu của P&R hiện đại: tạo ra mismatch (sự chênh lệch về thể hình/tốc độ). PG của bạn bây giờ có thể dùng tốc độ để vượt qua Big Man chậm chạp. Hoặc, bạn có thể chuyền bóng vào trong cho Big Man của mình “bắt nạt” hậu vệ nhỏ con hơn ở khu vực dưới rổ.
Các Biến Thể Của Pick and Roll Bạn Cần Biết
Khi đối phương đã quá quen với bài P&R cơ bản, đây là lúc bạn cần tung ra những biến thể để gây bất ngờ.
Pick and Pop: Dành cho các Big Man biết ném
Thay vì lăn vào rổ sau khi yểm trợ, Big Man sẽ chạy dạt ra khu vực trung bình hoặc vạch 3 điểm (“pop”). Nếu Big Man của bạn có khả năng ném xa tốt như Al Horford hay Kristaps Porziņģis, đây là một vũ khí cực kỳ đáng sợ. Nó buộc Big Man đối phương phải lựa chọn giữa việc bảo vệ rổ hay chạy ra kèm người ném.
“Spain” Pick and Roll: Cái bẫy 3 người
Đây là một biến thể phức tạp hơn, cần 3 người tham gia. Sau khi PG sử dụng cái screen của Big Man (người số 1), một cầu thủ thứ 3 (thường là một hậu vệ khác) sẽ chạy lên yểm trợ sau lưng (back screen) cho Big Man số 1 đang lăn vào rổ. Điều này tạo ra sự hỗn loạn tột độ cho hàng thủ, thường sẽ có một người hoàn toàn trống trải dưới rổ hoặc ở vạch 3 điểm.
“Drag” Screen: Tấn công chớp nhoáng khi chuyển trạng thái
Đây là một dạng P&R được thực hiện rất sớm khi đội vừa chuyển từ phòng ngự sang tấn công (transition). Thay vì đợi set-up bài bản, một Big Man sẽ chạy lên làm một cái screen nhanh (“drag” screen) cho PG ngay khi vừa qua nửa sân. Tốc độ và sự bất ngờ của nó khiến hàng thủ đối phương không kịp định hình và dễ dàng bị đánh bại.
Luyện Tập Pick and Roll Như Thế Nào Cho Hiệu Quả?
Biết lý thuyết là một chuyện, thực hành lại là chuyện khác. P&R đòi hỏi sự ăn ý và kỹ năng cá nhân rất cao.
Kỹ năng cá nhân: Nền tảng không thể thiếu
- Người cầm bóng (Ball-handler): Phải có kỹ năng rê bóng tốt bằng cả hai tay, khả năng dứt điểm đa dạng (ném rổ, lên rổ, floater) và quan trọng nhất là nhãn quan chiến thuật để đọc vị hàng thủ.
- Người yểm trợ (Screener): Phải biết cách đặt screen hợp lệ (không di chuyển), lăn vào rổ dứt khoát và có đôi tay tốt để bắt những đường chuyền khó.
Xây dựng “chemistry”: Chìa khóa của mọi cặp đôi
P&R là sự ăn ý. Bạn và đồng đội phải hiểu ý nhau mà không cần nói. Người cầm bóng phải biết đồng đội mình sẽ lăn vào đâu, người yểm trợ phải biết khi nào đồng đội mình cần một cái screen. Điều này chỉ có được qua hàng trăm, hàng nghìn giờ luyện tập cùng nhau.
Cá nhân tôi thấy: Sai lầm phổ biến nhất khi chạy P&R
Theo kinh nghiệm tôi thấy, sai lầm lớn nhất mà các đội bóng phong trào hay mắc phải là thiếu kiên nhẫn. Người cầm bóng thường quá vội vàng tấn công ngay khi vừa thoát screen, không cho đồng đội có thời gian lăn vào. Hoặc người yểm trợ lăn vào rổ quá sớm, trước cả khi người cầm bóng kịp sử dụng cái screen. Hãy nhớ, P&R là về việc tạo ra lợi thế, hãy kiên nhẫn chờ đợi và khai thác nó.
Kết luận
Chiến thuật Pick and Roll không phải là một bài tấn công bất khả chiến bại, nhưng nó là nền tảng của bóng rổ hiện đại. Nó là một ngôn ngữ, một hệ thống buộc hàng phòng ngự phải bộc lộ điểm yếu. Hiểu rõ các cách triển khai, đọc vị được các phương án phòng ngự và xây dựng được sự ăn ý với đồng đội sẽ nâng tầm lối chơi của bạn lên một đẳng cấp hoàn toàn khác. Đừng chỉ chạy P&R một cách máy móc, hãy hiểu nó và biến nó thành vũ khí của riêng bạn.